Οι Μάηδες της Μακρυνίτσας



απόσπασμα από το βιβλίο "Οι Μάηδες της Μακρυνίτσας" των Αλέξανδρου Καπανιάρη (Διδάκτωρ Λαογραφίας) και Νίκου Τσούκα (Κοινοτάρχη Μακρυνίτσας από το 1990 - 2002), αναδημοσίευση


ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Οι Μάηδες της Μακρινίτσας έχουν χαρακτηριστεί κατά καιρούς ως χορευτικομιμητικό έθιμο (Λιάπης, 1990), ως δραματική παράσταση (Κορδάτος, 1931), ως μαγευτικό δρώμενο (Βελλούδιος, 1991), ως πανάρχαιος μύθος ή ως μαγικοθρησκευτικό έθιμο (Πλάτανος, 1963). Σύμφωνα με το Σαχινίδη (1995) οι Μάηδες ήταν μαγικά αγροτικά φυσιολατρικά έθιμα, που χαρακτηρίζονταν από μαγικοθρησκευτικά δραματοποιημένα θεάματα, και μιμοδράματα (δρώμενα), που είχαν ευετηριακή, προφυλακτική και αποτρεπτική σκοπιμότητα. Ως έθιμο που συμβολίζει την αναγέννηση της φύσης χαρακτηρίζουν τους Μάηδες οι Χουρμουζιάδης, Ασημακοπούλου-Ατζακά και Μακρής (1984) καθώς επίσης και ως κράμα αυτοσχεδιασμού και στοιχείων μουσικής, λόγου και κινήσεως αυστηρά προκαθορισμένων από την παράδοση.

 κάρτ-ποστάλ εποχής - πηγή "Μαγνησία στο πέρασμα του χρόνου"


ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ
Κώστας Λιάπης (1990α) εντοπίζει βασικές ομοιότητες του εθίμου των Μάηδων με τους πανάρχαιους διονυσιακούς μύθους και με τα θεμελιώδη τελετουργικά γνωρίσματα της λατρείας της φύσης. Ειδικότερα, στους μύθους τους σχετικούς με τον Αδωνη και το Διόνυσο υπάρχουν πολλά στοιχεία των Μάηδων με τον ίδιο κεντρικό καμβά: ένα πρόσωπο δολοφονείται, θάβεται μ' ένα χλωρό κλαρί ή με ένα λούλουδο στο χέρι και στα στερνά ανασταίνεται κάτω από την επίδραση των τραγουδιών και των χορών των φίλων του (Λιάπης, 1990α).
Την ίδια άποψη του Λιάπη ενισχύει και ο Βελλούδιός (1991) ο οποίος συνδέει το έθιμο των Μάηδων με τις ανάλογες γιορτές του Διονύσου, των Ληναίων και των Ανθεστηρίων των αρχαίων Αθηναίων. Η άποψη του Βελλούδιου (1991) ενισχύεται ακόμα περισσότερο στο έργο του «Ευγονία και άλλα τινά» όπου αναφέρει χαρακτηριστικά: «Το «συγκρότημα», όπως το λένε σήμερα ή στην αρχαιότητα, ή ο
«Θίασος των Μάηδων», πηγαίνει σαν άλλο άρμα Θέσπιδος των αρχαίων. Ή σαν το μακρύ κάρρο του Θεοδοσίου με θίασο πάνω σ' αυτό από υποδυόμενους Έλληνες Ήρωες, που Βλέπαμε παλαιότερα στους στύλους του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα, και δέχεται εισφορές για κοινωφελείς σκοπούς».
Τη σύνδεση του εθίμου των Μάηδων της Μακρινίτσας με το διονυσιακό κλίμα υποστηρίζει και ο Πλάτανος (1968) με το συμβολισμό του πανάρχαιου μύθου, που έφερνε μαζί του ο Μάης της πηλιορείτικης Γής (ένωση του αγροτικού θεού Διονύσου, με την Αριάδνη). Ακόμα, ταυτίζει τον Μακρινιτσιώτη Μάη του δασύφυλλου Πηλίου με τις μεγάλες οργιαστικές και θορυβώδες γιορτάδες προς τιμήν του Διονύσου, θεού των μυστηρίων και της φύσης. Έτσι όπως οι ακόλουθοι του Διονύσου σκέπαζαν τα πρόσωπά τους με στάχτη ή πηλό ή με κόκκινο Βάψιμο, φορώντας στα κεφάλια τους στέφανα κισσού, με παρόμοιο τρόπο και οι Μάηδες μεταμορφώνονταν μασκαρεμένοι και με οδηγό τη φαντασία, το κέφι και το κρασί μας προσκαλούν σε κόσμους εξωπραγματικούς (Πλάτανος 1968).
'Οπως μας πληροφορεί η αείμνηστη λαογράφος Αποστολία Νάνου - Σκοτεινιώτη (1998) από τη Μακρινίτσα και σύμφωνα πάντα με τις αντίστοιχες πηγές από περιγραφές γερόντων της εποχής, οι Μάηδες ήταν ένα συγκρότημα δεκαπέντε έως είκοσι περίπου μεταμφιεσμένων ανδρών. Ο αριθμός των συμμετεχόντων δεν ήταν πάντα αυστηρά προκαθορισμένος, αλλά εξαρτώνταν από τα πρόσωπα που προθυμοποιούνταν να λάβουν μέρος, τα διαθέσιμα χρήματα καθώς και από φορεσιές που ήταν διαθέσιμες. Οι συμμετέχοντες στο «θίασο» των Μάηδων αποτελούνταν: α) από τον χότζα, β) τα οχτώ ζεμπέκια, γ) τον γενίτσαρο, δ) το κορίτσι, ε) τον Μάη, στ) τον γύφτο, ζ) τη γύφτισσα, η) τον γιατρό, θ) την αρκούδα, ι) τον αρκουδιάρη, κ) τον Εβραίο, και λ) ένα ή τρία διαβολάκια.


 αναπαράσταση του εθίμου  από τον Θεόφιλο




H ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΕΘΙΜΟΥ ΤΩΝ ΜΑΙΔΩΝ
Ο κατάλογος των παραπάνω συμμετεχόντων σύμφωνα με τον Σαχινίδη (1995) διευρύνεται από τη γριά ή «μονοδοντού» και τους μαθητές του γιατρού, τα φραγκούλια, ενώ σύμφωνα με τους Χουρμουζιάδη, Ασημακοπούλου- Ατζακά και Μακρή (1984) ο κατάλογος των συμμετεχόντων περιλαμβάνει και τον αράπη βρακοφόρο, ο οποίο εκπροσωπεί το πνεύμα του κακού.
Οι Μάηδες παρουσιάζονταν μεταμφιεσμένοι την Πρωτομαγιά ξεκινώντας από τη Μακρινίτσα και μετά από περιήγηση οκτώ ημερών στα διπλανά χωριά του Πηλίου επέστρεφαν και εμφανίζονταν στις 8 του Μάη στη γιορτή του Αϊ-Γιάννη του Λουλουδίτη στη Μακρινίτσα, στη πλατεία της Κακουνάς. Η έναρξη της περιοδείας των Μάηδων από τη Μακρινίτσα συνοδευόταν από το νταούλι και τον ζουρνά και όλοι οι Μάηδες τραγουδούσαν μαζί το παρακάτω τραγούδι:

«Καλώς το Μάη το χρυσομάη με τ'άνθη στολιμένος ήρθε πάλι τραγουδούν το Μάη, Μάη γύρω στα κλαδιά τραγουδούν το Μάη την πρωτομαγιά».

Πριν φύγουν οι Μάηδες για τα γειτονικά χωριά του Πηλίου, συγκεντρώνονταν στην πλατεία της Μακρινίτσας και χόρευαν όλοι μαζί συρτό με το γενίτσαρο μπροστά. Στη συνέχεια, χόρευε ο γενίτσαρος και το κορίτσι ανοικτό χορό, χωρίς να πιάνονται (σιγκαστόν). Έπειτα, ακολουθούσαν τα ζεμπέκια που χόρευαν ζεμπέκικο, ένα ζεμπέκικο ιδιαίτερο και αρκετά δύσκολο με τρεις γύρους και τέσσερις φορές γόνα (γονάτιζαν) και πάλι γύρο και γόνα. Τα ζεμπέκια, όσο χόρευαν, χτυπούσαν τα σπαθιά μεταξύ τους και τα έπαιζαν και αρκετές φορές φώναζαν όλοι μαζί τη λέξη «σούιντα». Η συνέχεια του τελετουργικού περιελάμβανε το χορό του χότζα, τον χοτζάδικο χορό. Ο χότζας περνούσε το τσιμπούκι του πίσω στον λαιμό του χορεύοντας, ενώ πολλά από τα ζεμπέκια τον φασκέλωναν κρυφά αποκαλώντας τον «μπουνταλά».
Μετά, χόρευε ο γύφτος με τη γύφτισσα χορό, σε μια αρκετά εύθυμη στιγμή όπου ο κόσμος έκανε κέφι τόσο από το κωμικά πρόσωπα, όσο και από τον χορό, την ενδυμασία και τις περίτεχνες χειρονομίες τους. Μετά από τον χορό, ο χότζας έστελνε κρυφά τον γύφτο και σήκωνε το φουστάνι του κοριτσιού. Ευθύς αμέσως, ο γενίτσαρος θύμωνε, έβγαζε το πιστόλι του και σκότωνε τον γύφτο. Το δρώμενο συνεχιζόταν με την έλευση του γιατρού ο οποίος προσπαθούσε απεγνωσμένα να σώσει τον ασθενή του. Όταν ο Μάης αφήσει πάνω στον γύφτο ένα λουλούδι, αυτός ανασταίνεται και ο χορός συνεχίζεται στην επόμενη φάση του (Νάνου-Σκοτεινιώτη, 1998).







Σύμφωνα με μαρτυρία του Ζαγοριανού συγγραφέα και ιστορικού Γιάνη Κορδάτου, στην ομιλία του στην πλατεία της Μακρινίτσας, το παλικάρι (ο γενίτσαρος γαμπρός) σκοτώνει τον υπαίτιο των άσεμνων χειρονομιών προς τη νύφη και ο Μάης τον ανασταίνει δίνοντάς του να μυρίσει ένα λουλούδι. Αργότερα, σύμφωνα πάντα με τον Γιάνη Κορδάτο, υπό την επίδραση της ορθολογικά διαμορφωμένης νοοτροπίας, η ανάσταση γινόταν με φάρμακο που έδινε στο σκοτωμένο ο ευρωπαϊκά ντυμένος γιατρός (Χουρμουζιάδης, Ασημακοπούλου -Ατζακά και Μακρής, 1984).
Στη συνέχεια, η αρκούδα χορεύει υπό τις διαταγές του αρκουδιάρη και με τους ήχους του νταϊρέ κάνει τούμπες και ξεσηκώνει τον κόσμο. Το δρώμενο συνεχιζόταν, όταν ο γενίτσαρος υποδείκνυε στον γιατρό ποιον να γιατρέψει από τον κόσμο, ενώ ακολουθούσε η σειρά του Εβραίου που όλοι πάσχιζαν να τον κάψουν. Κατά τη διάρκεια εξέλιξης του τελετουργικού, ο Μάης καθόταν στο κέντρο της ομάδας και τραγουδούσε, ανεβοκατέβαζε το μαγιόξυλο και με τον κάθε χτύπο εξελισσόταν το δρώμενο. Αντίστοιχα, τα διαβολάκια άνοιγαν δρόμο στον κόσμο να περνούν οι Μάηδες, κυνηγούσαν τα παιδιά και έκαναν διάφορα πειράγματα (Νάνου-Σκοτεινιώτη, 1998).
Οι Μάηδες, μετά από την περιήγησή τους στην πλατεία και στους μαχαλάδες της Μακρινίτσας, ξεκινούσαν το σύντομο ταξίδι τους με δεύτερο σταθμό τις Σταγιάτες, στις 2 Μαΐου στο πανηγύρι του Αγίου Αθανασίου, όπου γλεντούσαν και απολάμβαναν τα τοπικά εδέσματα της περιοχής (Νάνου-Σκοτεινιώτη, 1998).
Η οκταήμερη πορεία των Μάηδων στα χωριά του Πηλίου επιβεβαιώνεται και από τον Κώστα Λιάπη (1990α), ο οποίος αναφέρει πως οι ξεφρενιασμένοι Μάηδες από χωριό σε χωριό ξεδίπλωναν το ασίγαστο πάθος τους, από καλντερίμι σε καλντερίμι και από παζάρι σε παζάρι γλεντοκοπούσαν στα τρανά κεφαλοχώρια του Πηλίου. Οι Μάηδες από την πλατεία της Μακρινίτσας βρίσκονταν στις πλατείες της Ζαγοράς, στον κήπο του Μουρογιάννη στα Πάνω Λεχώνια και στο μηλιώτικο παζάρι.
Η παρουσία των Μάηδων πιστοποιείται και στον Αγιο Λαυρέντιο Πηλίου το 1889 από τον Πηλιορείτη ρασοφόρο λόγιο Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, ο οποίος μας δίνει μια περιγραφή για το έθιμο των Μάηδων: «Τη α' Μαΐου άγουσί τίνες νουμηνίαν μεταμφιεσμένοι και προσωπιδοφορημένοι όντες εν συνεταιρισμό και συνοδεία δέκα έως δώδεκα ων έκαστος φέρει ίδιον όνομα, ως ιατρός, γενίτσαρος, αράπης κ.λ.π. έχοντες μεθ' εαυτών και νεανίαν τινά όλον κεκαλυμένουν δι'ανθέων ον ονομάζουσι Μαγιόπουλον και περιερχόμενοι ανά τα οδούς και τα ρύμας του χωριού άδουσι και χορεύουσιν επί προαιρετική αμοιβή» (Λιάπης, 1996).




 Φωτογραφία Δ.Λέτσιος


Η ύπαρξη του εθίμου των Μάηδων καταγράφεται και από την πένα Ζαγοριανών διδασκαλισσών, της Ελένης Γεωργαλά Κρυωνή και της Αγγελικής Βογιατζάκη, σύμφωνα με τις οποίες: «...στα παλιάχρόνια, υπήρχε συνήθεια να γιορτάζεται η Πρωτομαγιά με γλέντια που θύμιζαν τ'αποκριάτικα έθιμα. Δέκα έως είκοσι παιδιά μεγάλα μασκαρεύονταν, δηλαδή φορούσαν διάφορα ρούχα, και ο ένας παρίστανε τον αράπη, ο άλλος το γιατρό κι ο άλλος το γέρο, τη γριά μονοδοντού, το φουστανελά, κι ακόμη το γενίτσαρο, το Βοεβόδα, τη χανούμισσα κ.λ.π. Έτσι, η κάθε παρέα έχοντας στη μέση το Μάη, ένα νιο στολισμένο με λουλούδια, και με τα ντόπια όργανα μπροστά (ζουρνάδες, νταούλια, βιολιά), γυρνούσε στ'αργαστήρια και στα σπίτια και μάζευε «φιλέματα» (δώρα), κυρίως σύκα, αυγά, καρύδια, και πολλές φορές και παράδες. Μπροστά στο κάθε αργαστήρι ή στο σπίτι, οι Μάηδες, έτσι λεγόταν, στέκονταν και τραγουδούσαν το τραγούδι «Μάη μου, Μάη δροσερέ Αφέντη κι αφεντούτσικε...» (Γεωργαλά - Κρυωνή και Βογιατζάκη, 1992).
Η περιήγηση των Μάηδων σε διάφορες κοινότητες του Πηλίου (Ζαγορά, Λεχώνια, Μηλιές κ.α.) επιβεβαιώνεται και από άλλους ερευνητές,όπως ο Σαχινίδης (1995). Και ο Γιώργος Θωμάς συμφωνεί ότι οι Μάηδες της Μακρινίτσας είχαν μεγαλύτερη εμβέλεια στις κινήσεις τους, αναφέροντας ως σημεία εμφάνισης τους τα χωριά της Πορταριάς, τον Αγιο Λαυρέντιο, τη Δράκεια, τον Αϊ Γιώργη Νηλείας και τον Κισσό. Ακόμα και ο Θωμάς (1996) πιστοποιεί ότι στις 2 Μαΐου οι Μάηδες βρίσκονταν στο πανηγύρι του γειτονικού χωριού, στις Σταγιάτες, υλοποιώντας το τάμα που είχαν υποσχεθεί στον άγιο της περιοχής. Έπειτα, σύμφωνα πάντα με την ίδια πηγή, οι Μάηδες κατέβαιναν στο Κάστρο του Βόλου, όπου ήταν η διοίκηση των Τούρκων, και χόρευαν μπροστά τους, και κάποιες φορές έφταναν έως τη Ζαγορά, τέσσερις ώρες με τα πόδια.







Στη μεγάλη πλατεία τ' Αϊ-Γιώργη τόνιζαν τον ενθουσιασμό τους μέσα σε πλήθη Ζαγοριανών, που έτρεχαν ασυγκράτητοι να δουν τους Μάηδες. Οι Μάηδες συνέχιζαν και σε διάφορα σπίτια της πολίχνης, ακόμα και σε αυτά των προυχόντων, απ' όπου και εισέπρατταν γερά φιλοδωρήματα (Θωμάς, 1996).
Η ύπαρξη του εθίμου των Μάηδων σε όλο το Πήλιο, και ειδικότερα στη Μακρινίτσα, καταγράφεται και σε μια συνέντευξη που έδωσε στη Δόμνα Σαμίου ο πρωταγωνιστής της αναβίωσης των Μάηδων στη Μακρινίτσα το Μάιο του 1976, ο Σταύρος Χατζησταμούλης (Στάυρακας), «ψυχή» των Μάηδων.
Σε αυτήν τη συνέντευξη ο «Σταύρακας» αναφέρει χαρακτηριστικά: «... οι Μάηδες πρώτα γίνονταν σε όλα τα χωριά ...τα άλλα όμως χωριά το σταμάτησαν, εμείς το εξακολουθούμε ... ανάλογα με την όρεξη που είχαμε πηγαίναμε πότε πέντε ημέρες, πότε έξι και πότε οκτώ ... κατεβαίναμε στο Βόλο και γυρνούσαμε σε όλα τα χωριά του Πηλίου...» (Σαμίου, 1976).
Το τέλος της πομπής των Μάηδων ολοκληρωνόταν στις 8 Μαίου, τελευταία ημέρα του εθιμικού τους χρέους, οπότε θα βρίσκονταν πάλι στη Μακρινίτσα ολοκληρώνοντας τον κύκλο που είχαν ξεκινήσει. Την τελευταία ημέρα θα έδιναν το γιορταστικό τους παρόν στο πανηγύρι του Αϊ Γιαννιού του Λουλουδίτη στο συνοικισμό «Κακουνά». Εκεί συμμετείχαν στο κοινό γιορτάσι έως το βράδυ, οπότε και ξεντύνονταν, για να συνεχίσουν τη ζωή της καθημερινότητας, επειτα απο οκτώ ημέρες ξέφρενου γλεντιού με απεριόριστο φαγητό, κρασί και χορό (Θωμάς, 1996 και Λιάπης, 1990α).
Η τελευταία πράξη των Μάηδων ήταν η συγκέντρωση και η φύλαξη των ρούχων και των υποδημάτων τους σε κάποιο σπίτι, όλων μαζί. Οπως μας πληροφορεί η Νάνου-Σκοτεινιώτη (1998), σαν τέτοια σπίτια αναφέρονται του Ζησάκη στη Μακρυνίτσα και του Παναγιώτη Μπάκα στον Βόλο.
Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού είχε την υποχρέωση κατά τη διάρκεια της χρονιάς να φυλάξει και να επιδιορθώσει ή να αναπληρώσει τα ρούχα, ώστε να είναι έτοιμα την επόμενη χρονιά.




    Καλώς τονε τον Μάη, το Χρυσομάη
 με τ'άνθη στολισμένος ήλθε πάλι.
     Πρωτομαγιά, τα λούλουδα γιορτάζουν
     και τα πουλιά τα ταίρια τους φωνάζουν.
    Τραγουδούν το Μάη , Μάη γύρω στα κλαριά
Τραγουδούν το Χρυσομάη στην αλυγαριά.
Κορίτσια περπατάνε ταίρι ταίρι
με λούλουδα πρωτομαγιάς στο χέρι.
Πρωτομαγιά, τα λούλουδα γιορτάζουν
και τα πουλιά τα ταίρια τους φωνάζουν.
Τραγουδούν το Μάη, Μάη γύρω στα κλαριά
Τραγουδούν το Χρυσομάη στην αλυγαριά.

πηγή: Η Μαγνησία στο Πέρασμα του Χρόνου - volosmagnisia.wordpress.com






ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΜΕ ΤΗΝ ΔΟΜΝΑ ΣΑΜΙΟΥ -   6/1976 - ΑΡΧΕΙΟ ΕΡΤ
Η εκπομπή είναι αφιερωμένη στη μουσική παράδοση της περιοχής της Μακρυνίτσας και συγκεκριμένα στο έθιμο των Μάηδων. Η Δόμνα Σαμίου συναντάει μέλη του θιάσου λίγο πριν την παράσταση στη πλατεία του χωριού. Συζητάνε για την προέλευση του εθίμου, πώς γιορτάζονταν παλιά, για τα μέλη του θιάσου αλλά και για τους συμβολισμούς του. (πατήστε στην εικόνα)


 http://archive.ert.gr/76911/






















Από το Blogger.
Back to Top