Μακρής Κίτσος



Το Φωτογραφικό Αρχείο του Κίτσου Μακρή
άρθρο της Κικής Ακριτίδη φιλολόγου
περιοδικό "έν Βόλω", (αναδημοσίευση)



Όταν μπαίνεις στο σπίτι του Κίτσου Μακρή -σήμερα «Λαογραφικό Κέντρο Κίτσου Μακρή»- για να δεις το φωτογραφικό του αρχείο, ξεχνάς το σκοπό σου και τυλίγεσαι στη μαγεία που αποπνέει ολόκληρο, με τα έπιπλα, τις ζωγραφιές, τις τοιχογραφίες, τα αντικείμενα, τα ξυλόγλυπτα ταβάνια, το προσωπικό του γραφείο και τα βιβλία του. Τότε, αόρατος, σε συνοδεύει ο Κίτσος Μακρής και με τη βαθιά μελωδική φωνή του σε ξεναγεί.

Ό,τι υπάρχει εκεί το φωτογράφισε ο ίδιος και το καθένα έχει την ιστορία του. Πενήντα χρόνια φωτογράφιζε· ερευνούσε τις φωτογραφίες που άπλωνε μπροστά του. Η ποιητική του ψυχή συναντούσε την ψυχή του λαϊκού καλλιτέχνη και έμπαινε στο χώρο που αναζητούσε. Γινόταν έτσι η φωτογραφία το μέσον, για να φτάσει στο σκοπό του: Τη Λαϊκή Τέχνη.






Δεν πάσχισε να βγάλει καλλιτεχνικές φωτογραφίες για κάποια άλμπουμ. Να τραγουδήσει θέλησε τη λαϊκή μας τέχνη, να βυθιστεί στις ρίζες του πολιτισμού μας ώσπου να συναντήσει «τον πρώτο του εαυτό» κι έκανε όργανο του τη φωτογραφία.
Τοιχογραφίες, 560 αντικείμενα λαϊκής τέχνης, 25 πίνακες του Θεόφιλου, 16 έργα του Χριστόπουλου, συλλογή χάρτινων εικόνων, αντικείμενα μικροτεχνίας, αριστουργηματικές ξυλόγλυπτες οροφές, όλα πέρασαν από το φακό του. Η φωτογραφία γίνεται όργανο του,  5000 films κι άλλα τόσα slites μαρτυρούν τον αγώνα 50 χρόνων.

Ξεκίνησε νέος, το 1937 φωτογραφίζοντας το Θεόφιλο, έχοντας πλάι του τη σύντροφο του Κυβέλη, που τον ακολουθούσε διακριτικά, αλλά με το ίδιο πάθος και ήταν την πρώτη δεκαετία η φωτογράφος του. Τα υπόλοιπα χρόνια, ως το θάνατο του το 1988, ήταν η μοναδική εμφανίστρια των films που τραβούσε μόνος του. Οι φωτογραφίες της Κυβέλης γίνονταν με τις παλιές επαγγελματικές μηχανές χωρίς φωτόμετρο, από πείρα,  έτσι με το μάτι τραβούσε την φωτογραφία.

Μέσα σ' ένα τενεκεδένιο κουτί έβαζε λίγο μαγνήσιο και με ένα ειδικό χαρτί το άναβε. «Μια δυνατή λάμψη και ύστερα ένα μαύρο σύννεφο καπνού» ήταν το flash της εποχής εκείνης. Τα films ήταν γυάλινες πλάκες και καταλαβαίνει κανείς τι κόπος, αλλά και το μεράκι υπήρχε μέσα τους να κουβαλάνε όλα αυτά τα εξαρτήματα και να πηγαίνουν, τις περισσότερες φορές περπατώντας στα χωριά, στα μοναστήρια, τα ξωκλήσια, τα αρχοντικά για να μαζέψουν το υλικό τους. «Γυρνούσαμε τρισευτυχισμένοι» μας εξομολογείται ο Κίτσος Μακρής. Στις περιπέτειες τους έχει αναφερθεί πολλές φορές ο Κίτσος, αλλά η Κυβέλη σήμερα τις έχει τόσο ζωντανές που θαρρείς τις ζει και τώρα.

Αυτός ο ανώνυμος λαϊκός ζωγράφος, ο ξυλόγλυπτης, ο λιθογράφος που βγαίνουν μέσα από τις φωτογραφίες οδηγούν τον ερευνητή Κίτσο Μακρή στις ρίζες του λαϊκού μας πολιτισμού και αναδύει απ' αυτές όλα τα στοιχεία του: κοινωνία, οικονομία, πολιτισμός. Αλληλοσυνδεόμενα με μια χάρη του λόγου, με λέξεις που κυριολεκτούν κι όμως τραγουδούν, αποτέλεσαν το πολύτιμο και πολύτομο έργο του, αλλάζοντας συγχρόνως την αντίληψη για τη λαογραφία.

Άνοιξε καινούργιους δρόμους. Ο χώρος, ο χρόνος, οι ιστορικές πληροφορίες δίνουν, καθώς αντιμετωπίζονται σφαιρικά, την ιστορική διάσταση του παραδοσιακού μας πολιτισμού, την εξελικτική τους πορεία κι αυτό για πρώτη φορά στην επιστήμη της Λαογραφίας. «Είναι μια πρακτική που θα την ακολουθήσει στις περισσότερες εργασίες του, ακριβώς γιατί νοιάζεται τόσο πολύ για τον ιστορικό χρόνο, για την αδιάκοπη ροή και τις τομές του, για την κίνηση και την αλλαγή. Είμαστε πολύ μακριά από τον ακίνητο χρόνο της ελληνικής λαογραφίας, όπου όλα είναι "από αρχαιοτάτων χρόνων", πάντοτε τα ίδια, αποτυπωμένα υποτίθεται, στην ψυχή του λαού.






Με τον Κίτσο Μακρή είμαστε σε άλλο κόσμο: Τον κόσμο της νεοελληνικής ιστορίας» θα μας πει η αείμνηστη Αλκή Νέστορος-Κυριακίδη στην ομιλία της «επί τη αναγορεύσει» του Κίτσου Μακρή σε επίτιμο διδάκτορα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου θεσσαλονίκης. Η ίδια καθηγήτρια σε ομιλία της εδώ στο Βόλο είπε ότι αισθάνεται τρακ, όταν στο ακροατήριο βρίσκεται ο Κίτσος Μακρής, ο δάσκαλος.
Με αυτές τις θέσεις, «μόνος γράφων εν τη ερήμω» μελετούσε τις φωτογραφίες, όταν τις άπλωνε στο γραφείο του, κι έμπαινε στη λειτουργία τη θρησκευτική του τεχνίτη. Αυτές τις φωτογραφίες έχοντας μπροστά του αναζητούσε την έμπνευση του τεχνίτη: Δημοτικό τραγούδι, εκκλησιαστικά εγκώμια, παραδόσεις, σύμβολα, κι εύρισκε να παριστάνεται ο λόγος -λαϊκός ή εκκλησιαστικός- με τη ζωγραφιά.


Όταν φωτογράφιζε ήξερε ότι πολλά από αυτά θα χάνονταν ήρθε ο πόλεμος, η κατοχή και οι σεισμοί του 1955 που τον επαλήθευσαν. Αυτές οι φωτογραφίες των αντικειμένων που χάθηκαν ήταν τα πιο αγαπημένα του παιδιά και έγνοια ήταν να μη χαθούν τα φίλμς, να μείνουν στις επόμενες γενιές, να μη σπάει η αλυσίδα της ιστορίας και τα κατάφερε χαρίζοντας τες στη νεολαία μας για έρευνα.

Σε τρία παραδείγματα θα μείνω όπου το δέσιμο λόγου-τέχνης αποδεικνύουν την ιστορική έρευνα του Κίτσου Μάκρη πάνω στο λαϊκό μας πολιτισμό.....
1) Αυτή η τοιχογραφία στο αρχονταρίκι, την αίθουσα υποδοχής, του μοναστηριού του Αη Λαυρέντη έγινε στα τέλη του 18ου αιώνα και καταστράφηκε το 1943. Παριστάνει «την πομπή που σχηματιζόταν όταν ο Πατριάρχης μετά την εκλογή του, πήγαινε στα Σουλτανικά Ανάκτορα, για να «φιλήσει χέρι», να πάρει δηλαδή την έγκριση της εκλογής από το «Σουλτάνο». Σουλτανικά Ανάκτορα, Πατριαρχείο, Τούρκοι αξιωματικοί, πατριαρχικοί κληρικοί, καβαλάρηδες και πεζοί δεμένοι με ρυθμό τροχαϊκό· αυτό το φίλμ οδήγησε σε έρευνα τον Κίτσο Μάκρη. Είναι από τα απομνημονεύματα του Πηλιορείτη Πατριάρχη Καλλίνικου, γραμμένα σε τροχαϊκό μόριο, (-υ). Ο ρυθμός του στίχου πέρασε στη ζωγραφιά. «Οι μορφές ακολουθούν το ρυθμό του έμμετρου πρότυπου: Μια Βαριά τονισμένη μορφή (Καβαλάρης)- μια ελαφριά άτονη (υ)






Το τροχαϊκό μέτρο των απομνημονευμάτων πέρασε και στη ζωγραφιά: «Αρχιερέων εν αυτώ και όλων των απόντων του κλήρου και των ευγενών και τιμίων και αρχόντων»2, που σημαίνει ότι ο Πατριάρχης Καλλίνικος διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πνευματική και κοινωνική ζωή του Πηλίου. Έγινε τραγούδι, παράδοση κι ο λαϊκός ζωγράφος μας το έδωσε με το ρυθμό του στο Μοναστήρι του Άη Λαυρέντη, παρόλο που δεν ήταν αγιογραφικό θέμα.
2) Αυτό το λιθανάγλυφο στην κόγχη του Ιερού της Παναγίας Μακρινίτσας έγινε το 1767 και το θέμα του είναι εμπνευσμένο από το «τραγούδι της Ευγενούλας» που δίνει μια συγκινητική περιγραφή της ταφής των άτυχων ερωτευμένων:

«Για ιδές τα λιγόζωα, τα λιγοζωισμένα, που δεν φιλιούνται ζωντανά, φιλιούνται αποθαμένα».







«Είναι καταπληκτικό το πώς κατάφερε ο άγνωστος λαϊκός λιθογράφος να δώσει στις γραμμές του τόση αγνότητα και ευγένεια. Μια κάθετη σκληρή γραμμή-ο θάνατος- χωρίζει τα δύο αγαπημένα. Στο τραγούδι κανένας δεν προσέχει πόσο αφύσικη είναι η εικόνα του βοριά («Στο ένα βγήκε καλαμιά, στον άλλο κυπαρίσσι. Βοριάς φυσάει τα κλαδιά, σκύβουνε και φιλιούνται») που φυσάει και κάνει τις κορφές να συγκλίνουν, ενώ θάπρεπε να γέρνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Στο ανάγλυφο της Μακρινίτσας αυτό όχι μόνο περνάει απαρατήρητο, αλλά και γίνεται παράγων ομορφιάς, γιατί αυτή η αντίθετη κλίση δίνει στο έργο συμμετρία και συνοχή.
3) Από τα εγκώμια της Μ. Παρασκευής, με τα σύμβολα τους εμπνέονται οι λαϊκοί μας λιθογλύφοι και ξυλόγλυπτες. Ένας απ' αυτούς ήταν ο λιθογλύφος Θεοδόσιος που σκαλίζει το 1806 στην εκκλησία στην κόχη του ιερού Αη Γιάννη του Πρόδρομου στην πλατεία της Μακρινίτσας το εξής λιθογράφο:
«Ο Χριστός παριστάνεται με μορφή πελεκάνου που καμπυλώνει το μακρύ λαιμό του και με το ράμφος του τρυπάει το στέρνο του. Τα δυο παιδιά πίνουν από το αίμα που τρέχει από το φαρμακερό δάγκωμα του φιδιού»4.
Εμπνευσμένο από παράγραφο των εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής:
«Ώσπερ πελεκάν τετρωμένος την πλευράν
σου, Λόγε στους θανόνατς παίδας εζώωσας,
επιστάξας ζωντανούς αυτοίς κρουνούς»
Το ίδιο ακριβώς θέμα βρίσκεται σε ξυλόγλυπτο τέμπλο στην εκκλησία της Θεοτόκου στο Μούρεσι φτιαγμένο το 1810, καθώς και σε ξυλόγλυπτο τέμπλο της Αγίας Παρασκευής στο Κλεινοβό της Πίνδου, χτισμένη στα 1787, όλα μετάπλαση λόγων σε γραμμές και όγκους.
Το φωτογραφικό αρχείο του Κίτσου Μακρή είναι το πολυτιμότερο αρχείο της Λαογραφίας που έχουμε σήμερα. Μέσα από τη λαϊκή τέχνη έβγαλε δημιουργικούς θεσμούς, έκανε δική του την εκπαιδευτική αποστολή της και αφήνοντας το αρχείο αυτό στην εκπαίδευση μας δίδαξε τι είναι ζωή.

Υ.Σ. Ευχαριστώ θερμά την κυρία Κυβέλη Μακρή για τις πολύτιμες πληροφορίες που μου έδωοε.







Από το Blogger.
Back to Top